menu

Aresztowanie szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego

Aresztowanie szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego

27-28 marca  1945 roku w willi przy ówczesnej ul. Pęcickiej 5  w Pruszkowie (obecnie ul. Armii Krajowej 11) funkcjonariusze NKWD aresztowali szesnastu członków Rady Jedności Narodowej (podziemnego polskiego parlamentu). Zostali  następnie przewiezieni do Moskwy, gdzie wytoczono im pokazowy proces.

Przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego przyjęli sowiecką propozycję rozmów politycznych, licząc na to, że uda im się wynegocjować wejście reprezentantów przedwojennych partii demokratycznych do komunistycznego Tymczasowego Rządu Rzeczpospolitej Polskiej, który w tamtym czasie był już uznany przez polityków Wielkiej Trójki: Józefa Stalina, Winstona Churchilla i Franklina D. Roosevelta za oficjalne władze Polski. Członkowie Rady zakładali, że porozumienie ze stroną sowiecką i polskimi komunistami pozwoli na przeprowadzenie demokratycznych wyborów, które wyłonią faktyczną reprezentację polskich obywateli i zapewnią współudział w rządzeniu krajem.

Do Pruszkowa na rozmowy z NKWD przybyło 15 reprezentantów 4 głównych partii, kontynuujących w konspiracji swoją przedwojenną działalność: Polskiej Partii Socjalistycznej – Wolność Równość Niepodległość, Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Narodowego oraz Stronnictwa Pracy.  Wśród nich byli: delegat Rządu RP na Kraj Jan Stanisław Jankowski, komendant organizacji „NIE” gen. Leopold Okulicki, przewodniczący Rady Jedności Narodowej Kazimierz Pużak oraz Antoni Pajdak, Stanisław Jasiukowicz, Kazimierz Kobylański, Zbigniew Stypułkowski, Józef Chaciński, Franciszek Urbański, Adam Bień, Kazimierz Bagiński, Stanisław Mierzwa, Eugeniusz Czarnowski, Stanisław Michałowski i Józef Stemler.

Choć udzielono im gwarancji bezpieczeństwa, zaproszenie na rozmowy okazało się elementem zasadzki NKWD – wszystkich przybyłych aresztowano. Do tej grupy Sowieci dołączyli także aresztowanego 8 marca 1945 r. w Milanówku Aleksandra Zwierzyńskiego. Przewieziono ich następnie do Moskwy, gdzie zostali osadzeni w sowieckim więzieniu i poddani śledztwu.

W dniach 18-21 czerwca 1945 r. odbył się pokazowy proces piętnastu przywódców Podziemnego Państwa Polskiego, w wyniku którego dwunastu z nich skazano na karę od 4 do 10 lat więzienia, a trzech uniewinniono. Z procesu wyłączono Antoniego Pajdaka, który odmówił składania zeznań. Został on osądzony 14 listopada 1945 r. w oddzielnym procesie i skazany na 5 lat więzienia.

Sam proces był pogwałceniem międzynarodowych umów, wedle których władze jednego państwa nie mogą być sądzone przez organa sądowe obcego państwa i na mocy przepisów prawnych w tym drugim obowiązujące. Proces miał na celu jedynie kompromitację Rządu RP na Uchodźstwie i polityków związanych z Polskim Państwem Podziemnym. Proces Szesnastu był także jawnym sygnałem ze strony ZSRR, że nie uznaje on władz polskich działających niezależnie od Moskwy i będzie dążyć do pełnego przejęcia władzy w Polsce.