Artykuł „Udział pielęgniarek w niesieniu pomocy wypędzonym” autorstwa Krystyny Wolskiej­‍‑Lipiec, Iwony Czapskiej, Hanny Kamińskiej, Marii Kocent, Małgorzaty Marcysiak, Marii Żmijewskiej­‍‑Laskowskiej powstał na potrzeby konferencji „Ocalić wypędzonych. Pomoc mieszkańców Pruszkowa i okolicznych miejscowości więźniom obozu przejściowego Durchgangslager (Dulag) 121. Sierpień 1944 – styczeń 1945” zorganizowanej przez Muzeum Dulag 121 w 2014 r.  w ramach 70. rocznicy Powstania Warszawskiego w Powiecie Pruszkowskim. Tekst został opublikowany w „Zeszytach Muzeum Dulag 121” , nr 1 (2015).

Obóz Dulag 121

Główna Komisja Historyczna oraz Centralne Archiwum Pielęgniarstwa Polskiego (CAPP), działające przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego w Warszawie, posiadają w swoich zbiorach bogatą dokumentację udziału pielęgniarek w ratowaniu życia i zdrowia ludności podczas II wojny światowej. Są to m.in. liczne wspomnienia mówiące o niesieniu pomocy ludności Warszawy na terenie obozu w Pruszkowie i w okolicznych miejscowościach.

Obóz pruszkowski był przygotowany jako lager przejściowy i istniał pod nazwą Dulag 121 od sierpnia 1944 r. do stycznia 1945 r. Na jego terenie działała zorganizowana przez dr. Kazimierza Szupryczyńskiego służba medyczna, która liczyła około 500 osób, w tym 120 pielęgniarek zakonnych i świeckich. Większość z nich była absolwentkami Warszawskiej Szkoły Pielęgniarstwa (WSP) lub Szkoły Pielęgniarstwa Polskiego Czerwonego Krzyża (PCK) z Warszawy. Pielęgniarki przybyły do obozu przeważnie wraz z transportami ludności cywilnej, która zmuszona była przez okupanta do opuszczenia stolicy. Były również pielęgniarki i sanitariuszki, które same zgłosiły się do pracy w obozie. Ponadto Szpital Psychiatryczny w Tworkach oddelegował 46 swoich pielęgniarek w celu wzmocnienia kadry medycznej obozu.

Warunki w obozie były bardzo trudne. Mieścił się on na terenie Warsztatów Kolejowych w dziewięciu halach naprawczych otoczonych drutami kolczastymi. Przebywały w nich tysiące ludzi uciekających i wypędzonych z Warszawy w trakcie powstania i po jego zakończeniu oraz przywiezionych z łapanek w okolicach podwarszawskich. W każdym transporcie znajdowali się ludzie chorzy, wielu pochodzących ze szpitali warszawskich, którzy wymagali pomocy zarówno podczas transportu jak i na rampie kolejowej. Po dotarciu do obozu przez wiele godzin musieli oczekiwać na selekcję – zakwalifikowanie do umieszczenia w „odpowiedniej” hali. Pielęgniarki udzielały potrzebującym pierwszej pomocy.

Chorych kierowano do hali­‍‑baraku numer dwa, zupełnie nieprzystosowanego do prowadzenia jakiegokolwiek leczenia. Barak ten opisuje w swych wspomnieniach Barbara Krzemińska­‍‑Fortuna, absolwentka WSP: „(….) barak 2 to dawna hala warsztatów kolejowych, gdzie naprawiano wagony. Było to pomieszczenie brudne, bez wody, środkiem biegł szeroki kanał, w którym walały się różne nieczystości. Naturalnie w tych warunkach nie było mowy o leczeniu, chorzy przebywali tu tylko przez parę dni, skąd na furmankach przewożono ich do okolicznych szpitali”.

Pielęgniarka Anna Kłobukowska­‍‑Dyrlacz tak wspomina Dulag 121: „Nigdy więcej – ani przedtem, ani potem – nie zetknęłam się z podobnym ogromem ludzkiej tragedii, upodlenia, bezsilności”. Brakowało leków, materiałów opatrunkowych, odzieży, środków dezynfekcyjnych, panowała ogromna ciasnota, fetor i ciągłe poczucie zagrożenia. W tak trudnych okolicznościach zarówno lekarze, jak i pielęgniarki nie tylko ratowali zdrowie, ale i życie setkom skazanych na wywiezienie do obozów koncentracyjnych czy też do pracy przymusowej w III Rzeszy. Pomoc pielęgniarska na terenie obozu polegała na: zdobywaniu wiadomości o rannych i chorych; doprowadzaniu ich do lekarzy; wykonywaniu zabiegów, dostarczaniu chorym leków; pomocy w odnajdywaniu bliskich i przekazywaniu wiadomości poza obóz; chronieniu ich przed wywiezieniem na roboty. Pielęgniarki sporządzały listy chorych, a następnie przedkładały je stosownej komisji.

Liczba uchodźców powiększała się z godziny na godzinę. Sytuacja ta przerosła możliwości organizacyjne Niemców, którzy nie byli w stanie zapanować nad piętrzącymi się problemami i narastającym chaosem. Sprzyjało to działaniom umożliwiającym wyjście oraz ucieczki z obozu.

Niemcy w obawie przed epidemią zgadzali się na zwalnianie z obozu osób chorych. Polscy lekarze i pielęgniarki, którzy pracowali w charakterze tłumaczy przy komisji lekarskiej, kwalifikującej do zwolnienia z obozu, wystawiali fikcyjne diagnozy i pouczali jak symulować choroby. Pielęgniarki dobrze znające język niemiecki – m.in. s. Alicja Tyszkiewicz (urszulanka), Janina Jakubowska, Kazimiera Drescher
(ps. „Zula”, „Mariańska”) – podawany przez zainteresowanych opis dolegliwości tłumaczyły w ten sposób, aby zasugerować komisji symptomy chorób zakaźnych. Zakwalifikowanie badanych do grupy ciężko chorych dawało nadzieję na wydostanie się z obozu w transporcie kierowanym do pobliskich szpitali. W trosce o bezpieczeństwo zwalnianych pielęgniarki towarzyszyły chorym aż do bramy obozu.

Wyszukiwanie osób potrzebujących pomocy, zwłaszcza tych, których spotkanie z gestapo mogło skończyć się utratą życia, było niezwykle trudnym zadaniem. Wymagało odwagi, dyplomacji, ostrożności przed ujawnieniem nielegalnych działań. W tej działalności wyróżniły się: Józefa Dołganowicz, Helena Jarzębowska, Jadwiga Kaniewska­‍‑Iżycka, Urszula Stefanowska (Turkiewicz). To im zawdzięczało uratowanie życia wiele znanych osób, m.in. Ewa Szelburg­‍‑Zarębina, doc. Jan Zaorski, Stanisław Dygat, były Prezydent RP Stanisław Wojciechowski wraz z żoną, Stefan Otwinowski, Elżbieta Barszczewska.

W poszukiwaniu potrzebujących pomocy pielęgniarki docierały do miejsc objętych zakazem wstępu. Pielęgniarka Maryla Pilitowska i studentka medycyny Hanna Szukiewicz przedostały się do hali nr 8, odizolowanej od reszty obozu drutami kolczastymi i posterunkami wartowników, gdzie przebywali ranni powstańcy. Celem tego ryzykownego działania była ocena panujących tam warunków, założenie opatrunków rannym więźniom, przemycenie im cywilnych ubrań, mających ułatwić im wydostanie się z obozu.

W działaniach konspiracyjnych niezbędna była czujność, aby ustrzec się nie tylko przed popełnieniem błędu, ale również przed działalnością donosicieli. Pielęgniarka Janina Jakubowska (Urbańska), Kazimiera Drescher i sanitariusz Władysław Wyszyński w wyniku denuncjacji zostali aresztowani i przetrzymywani byli w piwnicach w siedzibie gestapo w Pruszkowie, a następnie wywiezieni do Auschwitz­‍‑Birkenau.

Pomoc wypędzonym i nielegalna działalność polskiej kadry medycznej na terenie obozu Dulag 121, która prowadzona była aż do 16 stycznia 1945 r., tj. do dnia likwidacji obozu, możliwe były dzięki znaczącemu wsparciu Polskiego Czerwonego Krzyża, Rady Głównej Opiekuńczej (RGO) i okolicznego społeczeństwa.

Pielęgniarki współpracowały z RGO, wiele z nich było emisariuszkami, dostarczającymi informacje z obozu w Pruszkowie do Centrali RGO w Krakowie, gdzie przyjmowała je Hanna Chrzanowska, absolwentka WSP, pielęgniarka i nauczycielka, niezwykle zaangażowana w prace Polskiego Komitetu Opiekuńczego. Otrzymane komunikaty przekazywała doktorowi Jerzemu Lebiodzie, przewodniczącemu komitetu lekarskiego RGO, współorganizatorowi pomocy dla uchodźców z Warszawy. Pierwszymi informatorkami były: Maria Bulaga (Truszkowska), Jadwiga Kaniewska­‍‑Iżycka, Krystyna Łabędzińska, Anna Łubieńska, Helena Siuchnińska. W niebezpiecznych i niezwykle trudnych warunkach docierały one do Krakowa, gdzie po wykonaniu zadań dla RGO przejmowały leki i opatrunki przygotowane przez Składnicę Sanitarną PCK. Tak zaopatrzone, dźwigając cenny i ciężki bagaż, ruszały w ryzykowną drogę do Pruszkowa.

Pielęgniarki w obozie Dulag 121

Wśród pielęgniarek przybyłych do obozu wraz z pierwszymi transportami znalazły się: Helena Jarzębowska, Józefa Dołganowicz, Wiera Sipowicz, Wiesława Kosińska, Władysława Glińska. W obozie ponadto pracowały pielęgniarki: Aniela Królewska, Helena Rogacka, Barbara Fijałkowska, Urszula Turkiewicz­‍‑Stefanowska, Anna Łubieńska, Helena Siuchnińska, Krystyna Łabędzińska, Maria Bulaga, Maryla Pilitowska, Janina Jakubowska (Urbańska), Helena Jastrzębowska, Wiesława Kosińska oraz sanitariuszki: Barbara Mołojec­‍‑Bernatowicz, Alina Olszewska, Maria Jaksz­‍‑Wardalińska.

Jednym z pierwszych transportów do obozu przybyła również Jadwiga Kiełbasińska, znająca bardzo dobrze język niemiecki położna, która została kierowniczką polskiego personelu medycznego na terenie obozu. Była niezwykle operatywna – umiała pozyskać zaufanie Niemców, co wykorzystywała pomagając wysiedlonym. Z czasem, kiedy obóz w Pruszkowie nie był w stanie pomieścić nowych osób, a jego przepełnienie niosło ze sobą wzrost śmiertelności, włączyła się do organizowania szpitali ewakuacyjnych w okolicach Warszawy, dzięki którym wielu osobom udało się wyjść na wolność (szpitale ewakuacyjne były zakładane z inicjatywy lekarzy, ale ich zorganizowaniem i przygotowaniem do działania zajmowały się pielęgniarki). Maria Fitkau, organizatorka szpitala w Milanówku wspomina: „Władze niemieckie, z którymi pertraktowała Kiełbasińska, osoba niezmiernej energii i specyficznego podejścia do zagadnienia, dały oficjalne zezwolenie na prowadzenie szpitala. Wszyscy otrzymaliśmy legitymacje, które chroniły nas przed bezustannymi łapankami”.

Na szczególną uwagę zasługuje Jadwiga Kaniewska­‍‑Iżycka (ur. 1908, zm. 1988), absolwentka Uniwersyteckiej Szkoły Pielęgniarek i Higienistek w Krakowie, wybitnie zasłużona dla pielęgniarstwa i narodu. Działalność konspiracyjną podjęła już w styczniu 1940 r. w komórce legislacyjnej Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), w ramach której przygotowywała fałszywe dokumenty dla Polaków poszukiwanych przez hitlerowców. Od 1942 r. przejęła obowiązki łączniczki Komendy Głównej AK pod pseudonimem „Rózia”. Równocześnie z ramienia Wojskowej Służby Kobiet pełniła funkcję rejonowej (pod pseudonimem „Jadwiga”) w pierwszym rejonie IV Obwodu „Grzymała” (Ochota) w Warszawie. Zorganizowała 12 patroli sanitarnych. W chwili wybuchu powstania warszawskiego wraz ze swoim patrolem sanitarnym znalazła się w punkcie dowodzenia przy ul. Grójeckiej 42. Działała w szpitalach powstańczych na Ochocie. Wraz z chorymi i zespołem medycznym szpitala przy ul. Opaczewskiej, kierowanym przez dr. J. Bogusza, trafiła na „Zieleniak”, skąd wyszła wraz ze szpitalem, opuszczając Warszawę. Wraz z koleżanką Heleną Jarzębowską zatrzymały się w Michałowicach, a następnie razem wyruszyły do obozu w Pruszkowie. Dzięki napotkanym pielęgniarkom otrzymała tam pracę. Wśród wychodźców ze stolicy odnalazła swoją matkę i bratową z dzieckiem, którym pomogła (razem z pracującymi w obozie pielęgniarkami) wyjść z obozu. Z jej udziałem uratowano kilka sanitariuszek skazanych na wywiezienie do Niemiec. Nawiązała kontakt z krakowskimi pielęgniarkami, które docierały do pruszkowskiego obozu przywożąc leki, materiały opatrunkowe i odzież dla wychodźców. Z ich pomocą podjęła współpracę z krakowskim RGO. Do jej zadań należało: dostarczanie do obozu w Pruszkowie niezbędnych materiałów medycznych, bielizny i ubrań oraz przekazywanie do RGO i PCK komunikatów o aktualnej sytuacji w obozie. Tę formę działalności musiała zakończyć po tym, jak została zatrzymana przez gestapo w kolejce EKD. Dzięki pomocy koleżanki pielęgniarki udało jej się uniknąć wywiezienia do obozu w Niemczech. Powróciła do Krakowa, gdzie działała w Sekcji Pomocy Szpitalnej RGO, niosąc pomoc warszawiakom przebywającym w szpitalach krakowskich.

Ponadto w Archiwum Koła Absolwentek Warszawskiej Szkoły Pielęgniarstwa (WSP), będącego częścią zbiorów Centralnego Archiwum Pielęgniarstwa Polskiego (CAPP), znalazłyśmy ponad 100 nazwisk pielęgniarek, które były w obozie pruszkowskim. Około 80% spośród nich udzielało pomocy wypędzonym na terenie obozu lub w szpitalach ewakuacyjnych czy też w podobnych obozach w pobliżu Warszawy. Informacje zawarte są głównie we wspomnieniach spisanych na potrzeby książki Pochylone nad człowiekiem oraz w życiorysach absolwentek WSP. W trosce o zachowanie w pamięci tych niezwykłych kobiet, pielęgniarek­‍‑bohaterek, które, same będąc wypędzonymi, niosły pomoc innym wypędzonym, dołączam notki biograficzne sporządzone na podstawie dokumentów znajdujących się w zbiorach Centralnego Archiwum Pielęgniarstwa Polskiego.

Biogramy:

Abgarowicz­‍‑Sokołowska Anna (ur. 1908, zm. 1998), absolwentka WSP, członkini AK. 7 września 1944 r. wraz z dużą grupą mieszkańców Pustelnika pod Warszawą została wywieziona do obozu w Pruszkowie. Dzięki koleżance, pielęgniarce Nonnie Łyżwańskiej została uratowana przed wywiezieniem na roboty do Niemiec. Dotarła w okolice Radomia, gdzie przebywała do grudnia 1944 r. Powróciła do Włoch pod Warszawą, gdzie organizowała pomoc dla ludności.

Bartoszewska Antonina, pielęgniarka, z Warszawy wyszła wraz z ludnością cywilną. Organizowała w Milanówku pomoc medyczną dla setek rannych i uchodźców z Warszawy. Źródło: Hanna Kozyra, Romana Szymczak Poszłam siać do Polski i wzeszło, Szymanów 2008.

Batycka Jadwiga (ur. 1894, zm. 1983), absolwentka WSP. Podczas powstania warszawskiego pielęgniarka w I Ośrodku Zdrowia przy ul. Puławskiej 91, przekształconego później na szpitalik dla rannych powstańców i ludności cywilnej. Wraz z podopiecznymi wygnana z Mokotowa do obozu w Pruszkowie 28 września 1944 r. Źródło: życiorys Jadwigi Batyckiej w Archiwum Koła Absolwentek Warszawskiej Szkoły Pielęgniarstwa.

Biernacka­‍‑Setnickova Anna (ur. 1920, zm. 1985) absolwentka WSP, łączniczka i sanitariuszka w oddziale „dr. Janta”. Przeszła przez obóz w Pruszkowie. W latach 1945-1947 pracowała w Szpitalu Zakaźnym w Warszawie.

Chrzanowska Danuta (ur. 1921, zm. 1994), absolwentka WSP, członkini warszawskiego AK. W czasie powstania warszawskiego pracowała w szpitalu polowym nr 102 przy ul. Czarnieckiego na Żoliborzu oraz w Forcie w Parku im. Żeromskiego. Ewakuowana do obozu w Pruszkowie, z którego udało jej się uciec do Krakowa, gdzie do końca wojny pracowała w Warszawskim Domu Dziecka RGO przy ul. Krupniczej.

Cywińska­‍‑Małachowska Władysława (ur. 1911, zm. 1992), absolwentka WSP. Podczas powstania warszawskiego opiekowała się rannymi i chorymi w szpitaliku przy ul. Czackiego w gmachu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Przeszła przez obóz w Pruszkowie, wywieziona do Włoszczowy w kieleckim.

Czuwała­‍‑Sawicka Wanda (ur. 1920), absolwentka WSP, członkini ZWZ i AK. Podczas powstania warszawskiego, do 9 września 1944 r., pracowała jako pielęgniarka operacyjna w I Okręgowym Szpitalu Wojskowym. Opiekowała się chorymi i wygnańcami podczas ewakuacji z Warszawy do obozu w Pruszkowie, w którym przebywała do 12 września 1944 r. Wywieziona na roboty na teren późniejszej Czechosłowacji, przebywała tam do lipca 1945 r.

Dziemian Petronela (ur. 1920, zm. 1986), absolwentka WSP, członkini ZWZ i AK. Podczas powstania warszawskiego ranna w obie nogi. Po kapitulacji wywieziona do obozu przejściowego w Piastowie. W listopadzie 1944 r. z polecenia RGO podjęła pracę w Krakowie w Pogotowiu Opiekuńczym przy ul. Pędzichów 13. Opiekowała się dziećmi osieroconymi lub zagubionymi w powstaniu warszawskim. Była dla nich ukochaną wychowawczynią. Spędzała z dziećmi cały czas wolny, pełniła jednocześnie funkcję pielęgniarki. Źródło: życiorys Petroneli Dziemian [w:] „Pielęgniarka i Położna” 1988, nr 3 (341), s. 20.

Dawidowska­‍‑Strzembosz Maria (ur. 1922, zm. 2007), absolwentka i instruktorka WSP, członkini AK, sanitariuszka Szarych Szeregów i batalionu „Zośka”, ps. „Jagoda”. Od września 1944 r. do kwietnia 1945 r. z ramienia RGO działała w Krakowie, gdzie zajmowała się aprowizacją szpitala dla rannych i chorych uchodźców z Warszawy.

Dziemidowicz (Szczepkowska) Władysława (ur. 1898, zm. 1980), absolwentka WSP. Przeszła przez obóz w Pruszkowie. W Dulagu 121 uratowała swego męża przed wywiezieniem do Niemiec. Bezskutecznie starała się ochronić przed wywózką swą siostrzenicę. Rozdzielona z rodziną i przeznaczona na wywiezienie do Niemiec, szczęśliwie zbiegła z transportu ze swą starszą siostrzenicą i obie dostały się do pociągu jadącego na teren Generalnego Gubernatorstwa. W okolicy Krakowa połączyła się z mężem i jego rodzicami. Następnie przedostali się do Pińczowa, gdzie w prymitywnych warunkach – bez opału, ciepłej odzieży i żywności – udało im się przetrwać jesień i zimę, głównie dzięki jej energii i poświęceniu. Była człowiekiem opatrznościowym szczególnie dla starych i chorych rodziców męża w czasie, kiedy często organizowano łapanki na warszawiaków.

Ginowicz Janina (ur. 1918, zm. 2006), absolwentka Szkoły Pielęgniarstwa PCK. Podczas powstania warszawskiego podjęła pracę w szpitalu PCK przy ul. Smolnej 6. Organizowała ewakuację rannych na ul. Kopernika 11/13. Zorganizowała szpital polowy, gdzie prowadziła salę operacyjną. Po ataku miotaczy na szpital, który wywołał pożar, wraz z częścią rannych dostała się do punktu rozdzielczego chorych na terenie Uniwersytetu Warszawskiego. 10 września razem z rannymi została wywieziona do obozu w Pruszkowie. Stąd udało jej się uciec do szpitala w Milanówku, gdzie pracowała do końca wojny. Źródło: skrócony wypis z akt Zarządu Głównego PCK.

Gisges­‍‑Gawrońska Anna (ur. 1913, zm. 2006), absolwentka Szkoły Pielęgniarstwa PCK. Powstanie warszawskie zastało ją w mieszkaniu przy ul. Żurawiej 28. Natychmiast rozpoczęła organizację punktu sanitarno­‍‑opatrunkowego przy ul. Hożej. Po upadku powstania warszawskiego wraz z dzieckiem została wywieziona do Dulagu 121. Z obozu udało jej się uciec. Dotarła do Kielc, gdzie współorganizowała Pogotowie Ratunkowe. Została naczelną przełożoną pielęgniarek. Organizowała pomoc wypędzonym warszawiakom – nie tylko chorym, ale również potrzebującym schronienia czy środków do życia.

Glińska Władysława (ur. 1923, zm. 2001), absolwentka WSP, członkini AK. Podczas powstania warszawskiego udzielała pomocy rannym powstańcom w punkcie sanitarnym w kościele św. Wojciecha na Woli. Od października do listopada 1944 r. pracowała jako pielęgniarka w obozie w Pruszkowie, gdzie pomagała w uwalnianiu więźniów. W listopadzie 1944 r. została aresztowana przez gestapo i osadzona w więzieniu w Łodzi, przebywała w nim do stycznia 1945 r.

s. Grajewska Helena (ur. 1919), absolwentka WSP, franciszkanka. Podczas powstania, do października 1944 r., pracowała w szpitalu polowym AK przy ul. Hożej 80. Wraz z wypędzonymi warszawiakami trafiła do obozu w Pruszkowie, z którego wraz z chorymi i rannymi została przewieziona do Częstochowy. Tam przebywała do maja 1945 r.

Haft­‍‑Szatyńska­‍‑Maciejewska­‍‑Woźniak Wanda (ur. 1919, zm. 2009), absolwentka WSP, harcerka, łączniczka AK, ps. „Iskra”, „Brązowa Wanda”. Podczas powstania warszawskiego działała jako pielęgniarka w batalionie „Wigry” na Starym Mieście i w Śródmieściu. W październiku 1944 r. dostała rozkaz wyjścia z ciężko rannymi i ludnością cywilną z Warszawy. Wraz z nimi z trudem dotarła do obozu w Pruszkowie, gdzie zostali ulokowani w dużej hali, w której panował nieopisany chaos – było pełno ludzi chorych, starych, dzieci i kobiet z niemowlętami, przebywających tam bez jedzenia. Miała ze sobą tylko podręczną apteczkę i miseczkę z wodą. Tak opisuje ten epizod w swoich wspomnieniach: „Nagle kazano nam wsiąść do bydlęcych wagonów i wywieziono do Niemiec do obozów”. Została wywieziona do obozu w Lamsdorf, następnie do obozu Burgweide (obecnie w granicach Wrocławia) i Frankenstein (obecnie Ząbkowice Śląskie). Źródło: Wanda Haft­‍‑Szatyńska­‍‑Maciejewska­‍‑Woźniak (kurs XXXIII), dokumenty w Archiwum Koła Absolwentek WSP.

Jakubowska­‍‑Urbańska Janina (1888-1960), pielęgniarka. Pracowała w obozie pruszkowskim jako tłumaczka. Uratowała wiele osób. W wyniku denuncjacji została aresztowana. Przetrzymywana była w piwnicach gestapo w Pruszkowie, a następnie wywieziona została do obozu w Auschwitz-Birkenau – przeżyła.

Jaroszewicz Maria (ur. 1919), absolwentka szkoły PCK. Przeszła przez obóz w Pruszkowie. Od listopada 1944 r. do wyzwolenia pracowała w schronisku PCK dla wysiedlonych z Warszawy w Kielcach.

Jarzębowska Helena (ur. 1905, zm. 1961), absolwentka WSP. Ewakuowana razem z Jadwigą Kaniewską­‍‑Iżycką oraz personelem lekarsko­‍‑pielęgniarskim szpitala powstańczego zorganizowanego w II Ośrodku Zdrowia przy ul. Opaczewskiej, w którym pełniła funkcję przełożonej pielęgniarek. Wraz ze szpitalem, pieszo dotarła do Michałowic. Wspólnie z Jadwigą Kaniewską przedostały się do obozu pruszkowskiego, gdzie dzięki znajomym pielęgniarkom otrzymała pracę. Do listopada 1944 r. opiekowała się chorymi. Ocaliła wielu ludzi od śmierci, przed wywiezieniem do obozów koncentracyjnych i na przymusowe roboty do Rzeszy. Później nawiązała kontakt z koleżankami z Krakowa, które włączyły ją do pracy w RGO. Źródło: życiorys Heleny Jarzębowskiej; wspomnienia Jadwigi Kaniewskiej-Iżyckiej, Archiwum Koła Absolwentek WSP.

Kaszuba Łucja z d. Kubiak (ur. 1919), absolwentka szkoły PCK w Warszawie, członkini AK. Z noworodkiem znalazła się w obozie przejściowym na „Zieleniaku”, a następnie w Dulagu 121 w Pruszkowie.

Kłobukowska­‍‑Dyrlacz Anna (ur. 1918, zm. 2011), absolwentka WSP. Działała czynnie w AK, PCK, RGO, ps. „Krystyna”. Pracowała w szpitalu utworzonym przez zespół lekarzy: dr Wasilkowskiego, Gnoińskiego, Bobera i Trojanowskiego w obozie przejściowym dla uchodźców ze stolicy na Okęciu. Szczególnie opiekowała się chorymi i kobietami brutalnie zgwałconymi przez ukraińskich żołnierzy. Brała udział w ewakuacji rannych ze szpitali warszawskich. W swoich wspomnieniach pisze o pomocy w transportowaniu uciekinierów z obozu do stacji kolejki EKD oraz o udziale w organizowaniu ucieczek z transportów. 13 sierpnia 1944 r. podczas konwojowania transportu została zatrzymana przez Niemców w Tworkach i wraz z pielęgniarką o ps. „Aldona” zostały przewiezione do obozu w Pruszkowie. Dzięki pomocy personelu medycznego udało im się uciec. Około 20 sierpnia 1944 r. wraz z dr. Gnoińskim ewakuowali pensjonariuszy domu starców z ul. Rakowieckiej w Warszawie do Opaczy. Od końca sierpnia do października 1944 r. pracowała w szpitalikach organizowanych w prywatnych willach w Komorowie, Podkowie Leśnej i Milanówku. Źródło: Anna Kłobukowska­‍‑Dyrlacz (kurs XXXIII), Taka była moja młodość [w:] Pochylone nad człowiekiem, t. 2, Warszawa 1993, s. 242-243.

Krajewska Barbara (ur. 1914, zm. 1988), absolwentka WSP, w latach 1939-1941 pielęgniarka w Szpitalu Ujazdowskim, następnie, do sierpnia 1944 r., w I Ośrodku Zdrowia przy ul. Puławskiej 91. Podczas powstania zorganizowała tam szpitalik polowy oraz punkt sterylizacji materiałów opatrunkowych. W październiku 1944 r. wraz z chorymi i rannymi znalazła się w Dulagu 121. Następnie wraz z zespołem lekarzy i pielęgniarek Szpitala Ujazdowskiego organizowała w Milanówku szpital dla rannych powstańców wypędzonych z Warszawy.

Krzemińska­‍‑Fortuna Barbara (ur. 1921, zm. 2002), absolwentka WSP. Podczas powstania warszawskiego pracowała w Szpitalu Karola i Marii, a następnie w Szpitalu Wolskim. Przeżyła dramat ewakuacji szpitala. Chorzy byli przewożeni do szpitali w Milanówku, Podkowie Leśnej i do obozu przejściowego w Pruszkowie. Wiedząc o bardzo wielu chorych przebywających w skandalicznych warunkach w obozie, zgłosiła się do pracy w Dulagu 121. Wybrała prace na rampie kolejowej przy transportach przybywających z Warszawy. Udzielała pierwszej pomocy, ułatwiała i organizowała ucieczki z obozu. Kiedy Niemcy zaczęli podejrzewać ją o działalność konspiracyjną, uciekła. Po niezwykle trudnej wędrówce, m.in. jeździe na dachu pociągu, dotarła do wsi Godzianów pod Skierniewicami. Tu również przebywało wielu wygnanych, chorych i rannych warszawiaków, którymi opiekowała się do końca wojny. Źródło: obszerne wspomnienia Barbary Krzemińskiej-Fortuny z obozu w Pruszkowie znajdują się w Archiwum Koła Absolwentek WSP.

Leszczewicz Monika (ur. 1915, zm. 2002), absolwentka WSP, członek ZWZ i AK. Podczas powstania warszawskiego udzielała pomocy rannym powstańcom. Razem z pracownikami szpitala dziecięcego i powstańczego przy ul. Śliskiej 51 znalazła się w obozie w Pruszkowie. Tu opiekowała się uchodźcami z Warszawy. Ewakuowana do Krakowa, przebywała następnie w Nowym Sączu i Krakowie, gdzie do 1945 r. kierowała pracą pielęgniarek w szpitalu dla uchodźców z Warszawy. Źródło: życiorys własny Moniki Leszczewicz w Archiwum Koła Absolwentek WSP.

Markowska­‍‑Szuffenbach Halina (ur. 1920), absolwentka WSP. Podczas powstania warszawskiego opiekowała się chorymi i rannymi w punkcie sanitarnym przy ul. Twardej i Śliskiej. We wrześniu 1944 r. wraz z chorymi ewakuowana do obozu przejściowego w Pruszkowie. Szczęśliwie udało jej się zbiec z obozu do Piaseczna. Podjęła pracę w szpitalu, w którym znajdowało się wielu chorych i rannych uchodźców z Warszawy, m.in. organizowała oddział chorób wewnętrznych i zakaźny. Zadania te wykonywała do 1945 r.

Michalak­‍‑Jedlińska Halina (ur. 1919, zm. 2005), absolwentka WSP. Podczas powstania warszawskiego opiekowała się rannymi w szpitalu AK przy ul. Konopczyńskiego, w obozie pruszkowskim pomagała jako pielęgniarka RGO. W Skierniewicach od października 1944 r. do lutego 1945 r. prowadziła z ramienia RGO punkt sanitarny na dworcu kolejowym, a następnie pracowała w ambulatorium dla wysiedlonych mieszkańców Warszawy.

Michałowska­‍‑Szczepańska Felicja (ur. 1918), absolwentka WSP. Pielęgniarka w Szpitalu Ujazdowskim, a następnie, do 1 sierpnia 1944 r., w Szpitalu Położniczym przy ul. Karowej. Do 15 stycznia 1945 r. pracowała jako pielęgniarka RGO w obozie w Pruszkowie. Pomagała w ucieczkach z obozu. Później brała udział w organizowaniu szpitali w Podkowie Leśnej i Milanówku, gdzie opiekowała się chorymi, wypędzonymi z Warszawy.

Pałaszyńska Helena z d. Ciechowicz (ur. 1911), absolwentka Szkoły Pielęgniarstwa PCK. Przebywała w obozie w Pruszkowie, gdzie pomagała w transportowaniu ludzi poza obóz.

Paszkiewicz Czesława (ur. 1922), absolwentka WSP, sanitariuszka batalionu „Gozdawa”, ps. „Siostra Czesława”. Podczas powstania warszawskiego opiekowała się chorymi i rannymi w szpitalu powstańczym przy ul. Długiej. Po przejściu kanałami kontynuowała swoją pracę w szpitaliku w klasztorze ss. szarytek przy ul. Tamka 36. Wraz z rannymi powstańcami przewieziona do obozu w Pruszkowie 15 września 1944 r., trafiła do transportu z powstańcami, z którego została odbita przez partyzantów pod Krakowem. Do końca wojny ukrywała się.

Pągowska Maria (ur. 1909, zm. 1992), absolwentka WSP. Działała w batalionie szturmowym „Odwet”, ps. „Isia”. W czasie powstania warszawskiego opiekowała się rannymi powstańcami. W październiku 1944 r. ewakuowana ze szpitala w gmachu Warszawskiej Szkoły Pielęgniarstwa do obozu w Pruszkowie, a następnie wraz z podopiecznymi do Czarnego Dunajca.

Pilitowska Maryla, pielęgniarka w obozie pruszkowskim. Z narażeniem życia podejmowała ryzykowne działania ułatwiające ucieczki z obozu. W celu rozpoznania sytuacji przedostała się do objętej zakazem wstępu hali nr 8., udzielała tam pomocy rannym więźniom i przemycała cywilne ubrania.

Potocka­‍‑Ziembińska Stefania (ur. 1893, zm. 1987), absolwentka WSP. W latach 1939–1944 pracowała w Szpitalu Ujazdowskim. 14 września po zbombardowaniu szpitala przy ul. Chełmskiej schwytana przez gestapo, dołączono ją do kolumny osób gnanych do Pruszkowa. Do obozu dotarła 15 września. Od grudnia 1944 r. do marca 1945 r. pracowała w szpitaliku dla ozdrowieńców warszawskich w Kościeliskach k. Krakowa, następnie kierowała sekcją sióstr PCK Okręgu Krakowskiego.

Pusławska­‍‑Owczarek Magdalena (ur. 1900), państwowy egzamin pielęgniarski zdała w 1937 r. Działała w misji dworcowej w Pruszkowie. W przebraniu siostry PCK wyprowadziła z terenu obozu wiele kobiet przeznaczonych do wywiezienia na roboty do Niemiec. Źródło: akta Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego w CAPP.

Rabowska­‍‑Witkiewicz Helena (ur. 1918, zm. 1995), absolwentka WSP, członkini AK. Podczas powstania warszawskiego działała w Szpitalu Ujazdowskim, po jego ewakuacji pracowała w szpitalu przy ul. Chełmskiej. Po jego zbombardowaniu uczestniczyła w organizowaniu szpitalika polowego przy ul. Dolnej 42. Wraz z rannymi powstańcami została przetransportowana na Dworzec Zachodni, a stamtąd pociągiem do obozu w Pruszkowie. Po 3 dniach pobytu w obozie dzięki pomocy koleżanek została przeniesiona do szpitala w Milanówku, gdzie znajdowali się ranni ze Szpitala Ujazdowskiego. Następnie dzięki opiekunowi z ramienia AK w grupie chorych opuściła Milanówek. Do końca października 1944 r. ułatwiała kontakty między rannymi z Milanówka, a ich rodzinami na trasie Pruszków­‍‑Milanówek. Parokrotnie zatrzymywana była przez żandarmerię niemiecką, ale zaświadczenie z pobytu w obozie pruszkowskim uratowało ją przed aresztowaniem. Od listopada 1944 r. do końca wojny opiekowała się osieroconymi dziećmi w Domu Dziecka w Zakopanem. Źródło: życiorys własny Heleny Rabowskiej­‍‑Witkiewicz w zbiorach CAPP.

Wasilewska Anna z d. Przewrocka (ur. 1914), absolwentka Szkoły Pielęgniarstwa PCK. Po powstaniu warszawskim wraz z wypędzonymi znalazła się w Pruszkowie. W obozie zaangażowała się w ratowanie rannych i chorych przed represjami. Ewakuowana do Krakowa, została zatrudniona w szpitalu dla rannych powstańców i cywilnych wygnańców z Warszawy.

Wierzbicka Alicja (ur. 1939), ukończyła kurs Sióstr Pogotowia Sanitarnego w Torzeniu. Do obozu w Pruszkowie przywieziona z transportem młodzieży. Pracowała w ambulatorium, opatrując rannych. Wydostała się z obozu i wyjechała do Szymanowa, gdzie organizował się szpital u Sióstr Niepokalanek dla wywiezionych warszawiaków. Tu z narażeniem życia ratowała rannych partyzantów z Puszczy Kampinoskiej.

Wierzbicka Władysława (zm. 1944), absolwentka Szkoły PCK w Poznaniu, siostra­‍‑sanitariuszka Zielonego Krzyża. Ranna w czasie powstania warszawskiego, ewakuowana ze szpitalem przy ul. Miodowej do Milanówka, następnie do Krakowa, gdzie zmarła w listopadzie 1944 r. z powodu odniesionych wcześniej poparzeń.

Wilkońska Małgorzata (ur. 1898), absolwentka szkoły PCK w Krakowie. Po powstaniu przeniesiona z personelem i rannymi do Milanówka z punktu sanitarnego przy ul. Furmańskiej w Warszawie. Po rozmieszczeniu rannych w prowizorycznych szpitalach pracowała w punkcie dworcowym PCK, który przyjmował rannych z Warszawy i Pruszkowa.

Wiśniewska Irena (ur. 1919, zm. 2000), absolwentka WSP, członkini AK, ps. „Maria”, „Owca”. 12 września 1944 r. ewakuowana z chorymi i personelem szpitala na Okęcie, a stamtąd do obozu w Pruszkowie. Przebywała w nim do końca 1944 r.

Zaleska­‍‑Sumera Cecylia (ur. 1917), absolwentka WSP, łączniczka AK. W czasie okupacji utrzymywała kontakt z więzieniem na Pawiaku. W pierwszych dziesięciu dniach powstania działała w punkcie sanitarnym przy ul. Opaczewskiej 1, następnie objęła opieką dzieci w obozie na Okęciu. Wypędzona z Warszawy znalazła się w obozie pruszkowskim. Udało jej się zbiec do szpitala w Milanówku, gdzie pracowała jako pielęgniarka oddziałowa i instrumentariuszka.

Zatopiańska­‍‑Koranecka Felicja (ur. 1910, zm. 1988), absolwentka WSP, członkini AK. Podczas powstania warszawskiego kierowała punktem sanitarnym przy ul. Tamka. Po upadku powstania dotarła do obozu w Pruszkowie, skąd po selekcji została wysłana w kieleckie z grupą osób zakwalifikowanych jako niezdolne do pracy.

Zadziarska Maria (ur. 1914, zm. 2000), absolwentka WSP, członkini AK. Podczas powstania przydzielona do szpitala przy ul. Kopernika, następnie do szpitala przy ul. Konopczyńskiego, w którym zorganizowała salę operacyjną. Po upadku powstania ewakuowana z rannymi do Biskupic k. Pruszkowa, gdzie pracowała w tymczasowym szpitalu – rannych stopniowo umieszczano w Podkowie Leśnej i Milanówku. Źródło: ankieta osobowa w Archiwum Koła Absolwentek WSP.

Żołędziowska Zofia (ur. 1902, zm. 1988), absolwentka WSP. Działała w Polskim Komitecie Opiekuńczym (później RGO). Podczas powstania działała w punkcie sanitarnym dla rannych powstańców i ludności cywilnej na Żoliborzu. W obozie pruszkowskim znalazła się wraz z wypędzonymi z Żoliborza oraz 70-letnia matką. Wywieziono je do Starachowic. Po odnalezieniu rodziny pojechały do wsi Adamowa Góra koło Sochaczewa.

Źródło: życiorys opracowany przez Marię Jezierską i Stanisławę Usnarską w zbiorach CAPP.

Materiały źródłowe ze zbiorów Centralnego Archiwum Pielęgniarstwa Polskiego:

1.    Wspomnienia pielęgniarek, absolwentek Warszawskiej Szkoły Pielęgniarstwa,

2.    Wspomnienia absolwentek Szkoły Pielęgniarstwa PCK w Warszawie,

3.    Skrócony wypis z akt Zarządu Głównego PCK.

Bibliografia:

1.    Zdzisław Abramek, Pielęgniarki Polskiego Czerwonego Krzyża wyróżnione medalem im. Florence Nightingale, Warszawa 2005,

2.    Jan Masłowski, Pielęgniarki w drugiej wojnie światowej, Warszawa 1976,

3.    Pochylone nad człowiekiem, red. Maria Jezierska, Warszawa 1993,

4.    Bożena Urbanek, Pielęgniarki i sanitariuszki w powstaniu warszawskim 1944 r., Warszawa 1988.

Uwaga:

Archiwa Koła Absolwentek Warszawskiej Szkoły Pielęgniarstwa, Komisji Historycznej Szkoły Pielęgniarstwa przy ul. Parkowej w Warszawie oraz Koła Absolwentek Szkoły Pielęgniarstwa PCK w Warszawie znajdują się w zasobach Centralnego Archiwum Pielęgniarstwa Polskiego.